پديده‌هاى زمان دوگونه‌اند پس به همين دليل كه ما مىتوانيم در هر زمان مصلح و مرتجع داشته باشيم ، پديده‌هاى زمان دو حالت مىتوانند داشته باشند : يك حالت ، حالت پيشرفتگى و حالت ديگر ، حالت انحطاط . پس اين مطلب درست نيست كه جملهء « بايد با زمان هماهنگى كرد » يعنى بايد با پديده‌هاى زمان هماهنگى كرد ، و فلسفه و سرّش را هم در شبهاى اول عرض كردم كه خداوند خلقت انسان را با خلقت حيوانات از اين نظر متفاوت كرده است كه انسان را يك موجود مختار و مبتكر و آزاد آفريده است . حيوانات آنچه كه بايد داشته باشند ، خلقت به شكل غريزه به آنها داده است ؛ يك ذره ابتكار ندارند ، آزادى عمل ندارند ، در كار خودشان مختار نيستند و لهذا از آنچه كه دست خلقت به آنها داده است نه مىتوانند به عقب بروند و نه مىتوانند به جلو بروند . آنچه كه دارند از همان روز اول خلقت داشته‌اند و تا آخر هم دارند . تاريخ مىگويد از زمانى كه بشر زنبور عسل را شناخته است ، همين نظامات و تشكيلاتى را كه امروز دارد داشته است . زمانى كه بشر از لحاظ تمدن خيلى عقب بوده است ، او همين جور بوده است و امروز هم كه بشر هزاران دوره را طى كرده است ، همان‌طور است . او جلو نرفته است ، عقب هم نمىرود ؛ به راست منحرف نمىشود ، به چپ هم انحراف پيدا نمىكند . ولى بشر ، مختار و آزاد و داراى قوهء ابتكار آفريده شده است . آيهء قرآن مىگويد : إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً « 1 » . اسم بشر را خليفة اللَّه گذاشته است . به چه مناسبت بشر خليفة اللَّه است نه زنبور عسل و نه حيوانات ديگر ؟ يكى از جهاتش اين است كه خدا به بشر بيشتر قدرت خلاقيت و ابتكار داده است ؛ يعنى قدرت داده است كه نقشى را كه در دنيا وجود ندارد بيافريند ، زندگى اين موجود را از صفر شروع كرده است . آنوقت ببينيد بشر چه چيزهايى را به وجود مىآورد ، خلق مىكند ( البته به اذن پروردگار ) ، ابداع مىكند ! بشر به حكم اينكه خليفة اللَّه است ، بايد تمدن خودش را با نقشه و طرح و ابداع خودش بسازد . شما همين مدلها و سيستمهاى اتومبيلها را ببينيد ؛ مىبينيد هرسال نقش تازه‌اى مىآفرينند . اين همان قدرت خلاقيت بشر است . و بشر به همين دليل كه مىتواند جلو برود ، يعنى اين آزادى عمل به او داده شده و مختار آفريده شده است ، مىتواند به عقب برگردد .

--> ( 1 ) بقره / 30